نرخ ارز

 در این مقاله ابتدا به بررسی موضوعی نرخ ارز می‌پردازیم و سپس به ارائه مختصر نمونه موضوعی نرخ ارز در ایران با توجه به تعاریف ارائه‌شده می‌پردازیم.

مقدمّه: منظور از ارز هر وسیله‌ای است که به‌صورت اسکناس، حواله یا چک در مبادلات و تجارت خارجی جهت پرداخت‌ها استفاده‌شده، توسط دولت توزیع می‌شود و در داخل اقتصاد گردش دارد و همچنین نرخ ارز مقداری از واحد پول ملی است که درازای به دست آوردن واحد پول کشوری دیگر باید پرداخت شود.

چند فاکتور بر روی تغییرات نرخ آن اثرگذارند، مثل تغییرات نرخ تورم، تغییرات عرضهٔ ارز و… .

۱-بازار نرخ ارز خارجی: ارز خارجی همانند پول ملی یک کشور یک نوع کالا محسوب می‌شود، بنابراین دارای بازاری است که دو طرف عرضه و تقاضا در آن وجود دارد. بازار ارز خارجی از چهارچوب سازمان‌یافته و مشخصی تشکیل‌شده است که در آن افراد، مؤسسات و بانک‌ها به کار خریدوفروش ارزهای خارجی یا به‌طورکلی ارز اشتغال دارند.

۱-۱-مهم‌ترین وظایف بازار ارز خارجی: مهم‌ترین وظایف بازار ارز خارجی عبارت است از انتقال وجوه مختلف و یا قدرت خرید از کشوری به کشور دیگر است. وظیفهٔ دیگر بازار ارز، تأمین کردن اعتبار است. (این امر مانند کالا مستلزم انتقال یافتن از فروشنده به خریدار است.)

۱-۲-انواع معامله در بازار ارز:الف) معاملات حال (spot). ب) معاملات سلف (forward). ج) معاملات سوآپ یا تعویضی (swap). د) معاملات آتی (future). ه) معاملات اختیاری (option). و) معاملات آربیتراژ (arbitrage).

۲-انواع نرخ ارز (به‌طورکلی): الف) نرخ حقیقی: عبارت است از نسبت قیمت‌های خارجی به قیمت‌های خارجی به قیمت‌های داخلی برحسب یک پول. ب) نرخ  مؤثر اسمی (نرخ با وزن تجاری): ارزش پول یک کشور را برحسب میانگین وزنی نسبت به سایر کشورها اندازه‌گیری می‌کند که در آن وزن‌های این میانگین وزنی نشان‌دهندهٔ سهم هر کشور در تجارت بین‌المللی کشورها می‌باشد. ج) نرخ ارز مؤثر حقیقی: نرخ ارز مؤثر حقیقی از تقسیم یک میانگین وزنی از قیمت سبد کالایی (که معمولاً این سبد کالایی از کالاهای پرمصرف واصلی تشکیل‌شده است) در کشورهای طرف تجاری برحسب پول داخلی نسبت به قیمت در آن کشور به دست می‌آید.

۳-عوامل مؤثّر بر تغییرات نرخ  اسمی: درگذشته، مدل‌های اولیه تنها عامل نوسانات ارز اسمی را نوسان قیمت کالاها می‌دانستند. اما آنچه مشخص است عوامل گوناگونی بر تغییرات نرخ  تأثیرگذارند.

۳-۱-تراز پرداخت: در بازار ارز، معامله گران ارز کشوری که تراز پرداخت‌هایش رو به کاهش یافتن است را می‌فروشند و ارز معتبر را خریداری می‌کنند درنتیجه عرضهٔ این ارز در بازار زیاد شده و نرخ آن نسبت به ارزهای دیگر کاهش پیدا می‌کند.

۳-۲-استقراض خارجی: هر مقدار کشوری بیشتر قرض خارجی داشته باشد نیازش به ارز خارجی برای پرداخت اصل بدهی و بهرهٔ آن بیشتر خواهد بود، درنتیجه فشاری که بر روی ذخایر ارزی آن کشور وارد می‌شود، بر روی  ارز آن کشور (پول ملی) انتقال پیداکرده و آن را تضعیف خواهد کرد.

۳-۳-انتظارات برای آینده: ممکن است  ارزها براثر پیش‌بینی‌هایی که با توجه به وضعیت آینده می‌شود، تغییر کند. اگر نرخ قوی در آینده وجود داشته باشد، صادرات کالا به آن  نسبت ارزی به تأخیر خواهد افتاد تا زمانی که آن  به مقدار پیش‌بینی‌شده رسیده و قوی شده و در آن هنگام تبدیل آن به پول کشور خودی با نرخ بهتری همراه خواهد بود و بنابراین پول بیشتری دریافت خواهد شد.

۳-۴-نرخ تورم: نسبت تغییرات  ارز برابر است با تفاضل تغییرات تورم در داخل کشور و در کشور مبدأ ارز. چنانچه نرخ تورم در داخل و خارج از کشور یکسان اشد، نسبت ارز نیز بدون تغییر باقی می‌ماند. اگر تورم داخلی بیشتر از تورم خارجی شود، درنتیجه انتظار افزایش نرخ نیز وجود خواهد داشت و همچنین اگر نرخ تورم داخلی کمتر از تورم خارجی بشود، نرخ ارز کاهش خواهد یافت.

۳-۵-سیاست‌های اقتصادی: سیاست‌های کشور نیز بر نرخ آن تأثیر می‌گذارند مانند رشد معقول عرضهٔ پول، خصوصیات دیپلماسی خارجی و فعالیت‌های نظامی.

۴-نظام‌های ارزی: در سال ۱۹۴۴ میلادی، در اواخر جنگ جهانی دوم، کنفرانسی بین‌المللی در انگلستان با حضور ۴۴ کشور برگزار شد. طبق معاهدهٔ این کنفرانس که به معاهدهٔ برتون وودز (bertton woods) شهرت دارد، کشورها ملزم به حفظ ارزش پول خود در برابر دلار با یک نسبت مشخص طلا شدند که به سیاست ارزی ثابت شهرت دارد. در سال ۱۹۷۱ میلادی آمریکا با اعلام عدم تعهد در حفظ، برابری و تعویض دلار و طلا، کشورها و در صدر آن‌ها ژاپن سیستم نرخ ارز شناور (مبتنی بر عرضه و تقاضا در بازار) را جایگزین نمودند. نرخ ارزی ثابت و نرخ ارزی شناور، مهم‌ترین نظام‌های ارزی هستند.

۴-۱-نرخ ارزی ثابت: شرایطی که در آن تمامی نیروهای بازار فعال باشند ولی بانک مرکزی با توجه به ملاحظات و ضرورت‌های موجود  ارز ثابتی را به‌عنوان نرخ ارز هدف مشخص می‌کند و با مداخله در بازار و از طریق سازوکارهای ذخایر خود، از آن نرخ مشخص حمایت می‌کند. مثلاً چنانچه نرخ در بازار تمایل به گذراندن نرخ هدف داشته باشد بانک مرکزی باعرضهٔ ذخایر ارزی خود به بازار از افزایش نرخ ارز جلوگیری می‌کند و همچنین اگر نرخ ارز تمایل داشته باشد که نسبت به نرخ هدف کاهش یابد، بانک مرکزی با خرید ارز از بازار و افزایش ذخایر خود، از این روند جلوگیری می‌کند.

۴-۲-نرخ ارزی شناور: به شرایطی از بازار ارز گفته می‌شود که در آن قیمت ارز با توجه به تعامل نیروهای عرضه و تقاضای ارز بدون مداخلهٔ مقامات و نهادهای پولی و به شکل آزاد تعیین می‌شود.

۵-انواع نام‌های ارز با توجه به کارکرد آن‌ها: الف) ارز رقابتی: نوعی از ارز است که از طرف دولت در رقابت با بازار آزاد عرضه شود. ب) ارز دولتی: ارزی ست که دولت‌ها از طریق بانک‌های مشخص و به نرخ دولتی می‌فروشد. پ) ارز دانشجویی: ارزی که دولت جهت تأمین هزینه‌های دانشجویان در خارج از کشور در نظر گرفته و به دانشجویان جهت ادامهٔ تحصیل تخصیص می‌دهد. ت) ارز تهاتری: ارزی که در قراردادهای پایاپا[۱] مبنای محاسبه قرار می‌گیرد. ث) ارز مبادله‌ای: ارزی که مرکز مبادلات ارز برای گروهی از کالاهای مشخص جهت واردات در نظر گرفته می‌شود. ج) ارز یوزانس: ارزی که پس از دریافت کالا حواله شود. چ) ارز شناور: ارزی که بهای آن ثابت نبوده و با توجه به عرضه و تقاضا مشخص می‌شود. ه) ارز صادراتی: ارزی که از راه فروش کالاهای صادراتی به دست می‌آید.

۶-نظام‌های ارزی در ایران: مهم‌ترین و مؤثرترین اقدام جلوگیری از فساد و رانت‌خواری تک‌نرخی کردن ارز است و اقتصاد ایران نیازمند این اقدام است.

الف) بانک مرکزی ایران در سال ۱۳۸۱ ع اقدام به اجرای سیاست یکسان‌سازی نرخ ارز کرد و به‌نظام ارزی شناور روی آورد اما در عمل فقط نوسانات نرخ دلار آمریکا در یک محدوده کنترل شد و همه‌ساله بر قیمت دلار افزوده شد.

ب) در آذر و دی‌ماه سال ۱۳۹۵ طی یک ماه جهشی بیست‌درصدی در نرخ ارز در بازار آزاد ایران رخ داد. متخصصان این جهش قیمت را ناشی از چند فرض می‌دانند. اولین فرض افزایش پنج‌درصدی قیمت جهانی دلار نسبت به سایر ارزهاست که این موضوع می‌تواند در افزایش قیمت دلار در ایران نیز تأثیرگذار بوده باشد. این افزایش قیمت از آذر ۱۳۹۳ تا آذرماه ۱۳۹۵ چهارده درصد بوده است. فرض بعدی افزایش سفرها در روزهای تعطیلات ژانویه (تعطیلات سال نوی میلادی) هست که باعث افزایش تقاضا برای دلار و درنتیجه بالا رفتن دلار می‌شود.

بنا براین در بررسی نوسانات قیمت دلار و نقد پیامدهای آن باید به عوامل گوناگون جهانی را نیز در نظر گرفت.

۱- دادوستد پایاپا: نوعی از معامله که در آن کالاها یا خدمات به شکل مستقیم و بدون هیچ واسطه‌ای با کالا یا خدمات دیگر مبادله می‌شود و از هیچ وسیله‌ای (مثلاً پول) جهت مبادله استفاده نشود.