ایران پاسدار منشور ملل

به گزارش واحد تحلیلی خبرگزاری صبح اقتصاد اگر بخواهم به تاریخچه تأسیس این کمیته بپردازم لازم است بگویم یا بنویسم ، این کمیته در سال ۱۹۷۴ میلادی ۵ سال قبل از وقوع و ویروزی انقلاب اسلامی در ایران توسط مجمع عمومی سازمان ملل تأسیس شد. روند شکل‌گیری آن به دو ابتکار مجزا در اواخر دهه ۱۹۶۰ بازمی‌گردد که یکی پیشنهاد کلمبیا برای بازبینی منشور و دیگری پیشنهاد رومانی برای تقویت نقش سازمان ملل. این دو موضوع در نهایت منجر به تشکیل یک کمیته موقت (Ad Hoc Committee) و سپس در سال ۱۹۷۵ به تبدیل آن به کمیته ویژه فعلی شد . مأموریت اصلی این کمیته، بررسی دقیق پیشنهادهای کشورهای عضو برای بهبود کارآمدی و اثربخشی تعهدات و تصمیمات سازمان ملل متحد است، اما این بررسی‌ها همواره باید در چارچوب منشور ملل متحد انجام شود. به عبارت دیگر، کمیته به دنبال یافتن راه‌هایی برای اجرای بهتر مفاد منشور و تقویت نقش سازمان در حوزه‌های کلیدی است. وظایف آن شامل موارد زیر است : * بررسی پیشنهادها و نظرات کشورها در مورد منشور ملل متحد. * بررسی راه‌های تقویت نقش سازمان ملل در حفظ صلح و امنیت بین‌المللی، توسعه همکاری میان ملت‌ها و ترویج قواعد حقوق بین‌الملل. * تهیه فهرستی از پیشنهادهای مطرح شده و شناسایی مواردی که از حمایت بیشتری برخوردارند. این کمیته به عنوان تنها کمیته دائمی که به بررسی مسائل مربوط به منشور ملل می‌پردازد، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. برخی از مهمترین موضوعاتی که در دستور کار این کمیته قرار دارد عبارتند از : * حفظ صلح و امنیت بین‌المللی**: بررسی جنبه‌های مختلف این موضوع برای تقویت نقش سازمان ملل. * ترویج روش‌هایی مانند مذاکره، میانجیگری و داوری بین‌المللی. * بررسی اثرات تحریم‌های شورای امنیت بر کشورهای ثالث و راه‌های کمک به این کشورها. * به‌روزرسانی سوابق سازمان و نظارت بر تهیه و به‌روزرسانی دو منبع مهم به نام‌های “Repertory of Practice of United Nations Organs” * (شرح رویه ارکان ملل متحد) و “Repertoire of the Practice of the Security Council” * (شرح رویه شورای امنیت) که به عنوان حافظه نهادی سازمان عمل می‌کنند. بر اساس گزارش‌های رسمی سازمان ملل، جمهوری اسلامی ایران همواره حضوری فعال در این کمیته داشته است. ایران نه تنها به عنوان یکی از اعضای این کمیته، بلکه اغلب به عنوان نماینده جنبش عدم تعهد (Non-Aligned Movement – NAM) در جلسات آن شرکت کرده و به بیان دیدگاه‌های این گروه بزرگ از کشورها می‌پردازد. برای مثال، در اسناد مربوط به هفتاد و یکمین (۲۰۱۶) و هفتاد و دومین (۲۰۱۷) نشست مجمع عمومی، از نماینده ایران به عنوان سخنگوی جنبش عدم تعهد نام برده شده است . این انتخاب نشان‌دهنده اعتماد سایر کشورهای عضو به دیپلماسی حقوقی ایران است. و اکنون انتخاب به عنوان معاون و عضو هیئت‌رئیسه حاکی از آن است که در جدیدترین نشست این کمیته در نیویورک، جمهوری اسلامی ایران به عنوان « معاون کمیته و نیز عضو هیئت رئیسه » انتخاب شده است. این انتصابات در دیپلماسی سازمان ملل از جایگاه بالایی برخوردار است و به معنای نقش مؤثرتر ایران در هدایت دستور کار کمیته، تسهیل مذاکرات و تعیین اولویت‌های بررسی است. در عین حال این موفقیت نشان‌دهنده ظرفیت‌های بالای کارشناسی و دیپلماتیک کشور در حوزه حقوق بین‌الملل و به رسمیت شناخته شدن آن توسط سایر کشورهاست. حضور در هیئت رئیسه این فرصت را برای ایران فراهم می‌کند تا از منافع و دیدگاه‌های خود و کشورهای همسو در مورد مسائل کلیدی مانند اصلاح ساختار سازمان ملل، تبیین قانون گریزی کشورها علی الخصوص آمریکا در استفاده از تحریم‌ها و راه‌های حل مسالمت‌آمیز اختلافات، به شکل مؤثرتری دفاع کند. اینکه چه کشورهایی ایران را انتخاب کردند و چرا؟ در اینجا لازم است به یک نکته کلیدی در رویه کاری سازمان ملل اشاره کنم: روش انتخاب با اجماع، نه رای‌گیری است در کمیته‌هایی مانند “کمیته ویژه منشور”، اعضای هیئت رئیسه (شامل رئیس، معاونان و گزارشگر) معمولاً از طریق اجماع (Consensus) و بر اساس مشورت‌های غیررسمی میان گروه‌های مختلف منطقه‌ای انتخاب می‌شوند. به عبارت دیگر، یک رای‌گیری عمومی با آرای مشخص بین کشورها برگزار نمی‌شود که بتوان گفت کدام کشورها به ایران رای “آری” داده‌اند. انتخاب جمهوری اسلامی ایران به این معناست که در جریان مشورت‌ها، اولا هیچ مخالفتی از سوی کشورهای عضو وجود نداشته و ثانیا در شرایط کنونی که دولت یاغی ترامپ قصد بی اعتبار تر کردن سازمان ملل را دارد این انتخاب با موافقت ضمنی و حمایت جمعی ملل همراه بوده است و طبعا معنی سیاسی و نظر پنهان کشورها در خصوص ایران را به نمایش میکشد . البته باید اذعان کنم که دلیل اصلی این توافق جمعی، به نقش فعال و سازنده ایران در این کمیته نیز بازمی‌گردد. ایران سابقه طولانی در نمایندگی از جانب جنبش عدم تعهد (NAM) به عنوان سخنگوی این گروه بزرگ و تأثیرگذار در جلسات کمیته را دارد . این توانمندی دیپلماتیک و حقوقی، باعث جلب اعتماد دیگر کشورها شده و آنها را به این نتیجه رسانده که ایران می‌تواند نقش مؤثری در هدایت دستور کار کمیته ایفا کند. سمت‌های هیئت رئیسه در این کمیته‌ها معمولاً برای یک « دوره یک‌ساله هستند. این دوره‌ها اغلب با سال کاری مجمع عمومی سازمان ملل مطابقت دارند که از ماه سپتامبر هر سال آغاز می‌شود. این سمت‌ها قابلیت تمدید دارند و منوط به توافق و اجماع اعضا در نشست سالانه بعدی کمیته است. بنابراین، ایران برای ابقا در این سمت در سال آینده، باید مجدداً توسط اعضا تأیید شود. در باره میزان اثرگذاری کمیته ویژه منشور، باید گفت که این کمیته نقشی ظریف، تخصصی و بنیادین در سیستم سازمان ملل ایفا میکند. اثرگذاری آن را میتوان در چند حوزه کلیدی تحلیل کرد: ۱. بستری برای تضمین حاکمیت قانون مهمترین کارکرد این کمیته، فراهم کردن یک محل گفتگوی تخصصی برای تفسیر و اجرای دقیق منشور ملل متحد است. در شرایطی که نظم بین المللی با چالشهای جدی مواجه است، این کمیته به عنوان بستری حقوقی عمل میکند که در آن اصول بنیادینی چون حاکمیت برابر دولتها، منع استفاده از زور و حل وفصل مسالمت آمیز اختلافات مورد حمایت و بررسی کارشناسی قرار میگیرد. به بیان دیگر، این کمیته با ترویج این اصول، به تقویت حاکمیت قانون و حفظ اعتبار نظام حقوق بین الملل کمک میکند. ۲. مرجع بررسی و پیشنهاد اصلاحات ماموریت اصلی این کمیته، بوده و بررسی پیشنهادهای کشورهای عضو برای بهبود کارآمدی و اثربخشی سازمان ملل در چارچوب منشور است. این بدان معناست که هرگونه ایده برای اصلاح ساختارها یا روشهای کاری سازمان ملل، پیش از هر اقدامی، در این کمیته مورد واکاوی حقوقی قرار میگیرد. اخیرا آقای گوترش نسبت به کارامدی سازمان ملل هشدارهایی را متذکر شدند بحث اصلاحات در سازمان ملل، به ویژه در شورای امنیت، یکی از موضوعات داغ و همیشگی مجامع بین‌المللی است. اگرچه تصمیم‌گیری نهایی در این باره با مجمع عمومی و شورای امنیت است، اما کار مقدماتی و تخصصی در کمیته‌ای مانند کمیته ویژه منشور انجام می‌شود. آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل، بارها بر ضرورت اصلاحات لازم در جهت کارامدی تأکید کرده است، و این کمیته بستری است که این ضرورت به زبان حقوقی ترجمه می‌شود. ۳. حافظه نهادی و رویه سازمان ملل نیز یکی از وظایف حیاتی و کم‌برخوردار این کمیته، نظارت بر تهیه و به‌روزرسانی دو منبع بسیار مهم است: “شرح رویه ارکان ملل متحد” (Repertory of Practice of United Nations Organs)** “شرح رویه شورای امنیت” (Repertoire of the Practice of the Security Council) طبعا این اسناد، مانند حافظه نهادی سازمان ملل عمل می‌کنند و سابقه تفسیر و اجرای مواد منشور را ثبت می‌نمایند. این اسناد برای دیپلمات‌ها، حقوقدانان و قضات بین‌المللی در دیوان بین‌المللی دادگستری، منابعی حیاتی و معتبر محسوب می‌شوند. ۴. فرصتی برای کشورهای در حال توسعه برای کشورهایی مانند ایران، این کمیته یک تریبون مهم برای بیان دیدگاه‌های خود و کشورهای همسو (مانند جنبش عدم تعهد) در مورد مسائل اساسی حقوق بین‌الملل است. حضور در هیئت رئیسه این کمیته، به جمهوری اسلامی ایران این امکان را می‌دهد که در هدایت این گفتگوهای تخصصی نقش فعال‌تری داشته باشد و از اصولی مانند تساوی حاکمیت دولت‌هاو عدم مداخله در امور داخلی کشور ها که در منشور بر آنها تأکید شده، در برابر چالش‌های نوین دفاع کند. در یک کلام، تأثیر این کمیته را می‌توان به تأثیر یک شورای فقهی یا حقوقی اساسی در ساختار تشبیه کرد. شاید تصمیمات آن مستقیماً عملیاتی نباشد، اما چارچوب و تفسیری را تعیین می‌کند که سایر ارکان و کشورها خود را ملزم به رعایت آن می‌دانند. والسلام